Kritikak eta Iruzkinak

Narrazio batzuek ez naute harrapatu... beste batzuek liluratu egin naute. Gustuko narrazioak? Batez ere hiru aipatuko nituzke:

• Irla. Ez dakit... garai bateko giroa ekarri dit akordura. Agian horregatik gustatu zait. Gustatu zait Sarrionandiaren figura hor Kuban irudikatzea, berak izena aipatzen ez badu ere.

• Gizakiaren adin guztiak. Aita adinean aurrera egin arren kirolari eusten; alabarekin erronka bota... eta alabak irabazten uzten dio. Nire burua islatua ikusi dut ;-)

• Sehaska kanta. Istorio bat jauzika kontatua. Parrafo labur-laburrak, batzuetan esaldi bakarrekoak, bakoitzak bizitza-historiaren mugarri bat erakusten duena. Gehiago da iradoki egiten duena, kontatzen duena baino. Eta narrazioa apurtzaileagoa izateko... atzekoz aurrera kontatua. Liluratu egin nau ;-)

Gustatzen zait ipuinak inkonkluso geratzearen sentsazio hori... amaitu eta "Hau da dena? Ez da ezer gehiago gertatzen?" galdetzea. Bizitza ere horrelakoa da sarritan.

Audioliburua eta liburua tartekatu ditut. Biak bikain, baina ezberdinak.

Irakurri aurretik, Uxue Alberdiri entzun irakurri nion liburua betaurreko morez irakurri behar zela. Egia da. Irakurketa oso bestelakoa da horrela.

Belaunaldi berri bat iritsi da zahartzarora eta ez zaio gustatu han aurkitu duena. Gazte - Heldu - Zahar kategoriak aldatu egin dira. Garai batean heldua izatea zen bizitzaren gailurra. Egun, heldua gazte da zaharrentzat eta zahar gazteentzat. Gaur egun GAZTE izatea da gailurra, gailur-puntu hori ahalik eta gehien luzatu nahi dugu denboran.

Gezurra da gaztaroari errebeldia dagokion modu berean zahartzaroari konformismoa dagokiola dioen erranairua. Nor dago jubilatuen manifetan? Ikastola klandestinoak, borroka sindikaletan trebatutakoak... Hemendik 10 urtera belaunaldi berri bat ere iritsiko da zahartzarora: gaztetxeak antolatu zituztenak, feminismoaren bigarren belaunaldia, mila manifetan zaildutako gazteak.

Garai bateko zahartzaroari begira jarri eta estereotipoak besterik ez dugu ikusten: jakintsuak bai, baina haurtzarora bueltan, lagun berriak egiteko ez-gauza, gauza berriak ikasteko ezintasuna, adina izkutatu beharra... Edadismoa erabat presentea dago. Egungo zaharrek estereotipo horiek apurtzen ari dira. Zahartzaroa duintzen ari dira. Frogatzen ari dira zahartzaroan ere proiektuak egin ahal direla, eta ez atzera begira bizi.

Arantxa Urretabizkaiarenean bezala, koadrilan aspaldina dugu erabakita: elkartzen garen bakoitzean, gaixotasun bat eta gehienez ezagun baten heriotza... kitto. Ez dugu utziko gure ajeek elkarrizketa osoa kolonizatzen.

Zaintza da zahartzaroari lotutako beste kezka garrantzisu bat. Urretabizkaiaren ustetan, lau pertsona-mota dago munduan: zaintzaile izandakoak, zaintzaile direnak, zaintzaile izango direnak eta zaintzailea behar izango dutenak... eta batzuetan lauak batera.

Adinagatik izango da, baina gero eta gertuagoak ikusten ditut zahartzaroari buruzko debateak.

Planteamendu interesgarria: liburua bi narrazio-lerrotan ardaztea eta kapituluz kapitulu batetik bestera salto egitea, aitaren lagunen elkarrizketak eta bere oroitzapenak txirikordatuz. Batean memoria, bestean dolua.

LKI-ko jendea ezagutu dut gaztetan (ez Aitorren belaunaldikoak, jakina), baina ez nuen mugimenduaren historia ezagutzen. Agian horregatik nahi nuen liburua irakurri. Alde horretatik ongi. Aitorren lagunen bizipenen bidez kontatzen du bereziki. Faltan bota dut testuinguru apurtxo bat gehiago ematea. ORT-ko jendea ere ezagutu dut, gerora ezker abertzalean ibili direnak. POUM George Orwell-en liburuaren bidez ezagutzen dut (Homenaje a Cataluña), baina ez nekien EH-n ere inplantaziorik izan zutela.

Hedoiren dolua ere interesgarria... baina tarteka galdu egin naiz bere gogoetetan (sofistikatuegiak niretzat)

Aipu batzuk: -Lisabören abesti baten letrarekin geratu naiz: "Zugandik ezer espero ez denean zara kasik askea" -Gaixotasunari buruz, autonomia galtzen denean: "Hor deskubritu nuen bizitza eta heriotza ez den hirugarren toki bat zegoela" -"Inuxenteak ginen. Iraultza posible zela uste genuen"

Gustukoak ditut soinu-banda duten liburuak: - Georges Moustaki - Sans la nomme - Mouloudji - L'amour l'amour l'amour - La bomba in testa - Fabrizio De Andrè - Amália Rodrigues Fado Português - Stormy Six - Stalingrado

Tarteka irakurtzen ibili naiz. Han hemen argitaratutako artikulu eta sare sozialetako edukien bilduma bat da. Jarraian irakurriz gero, errepetitiboa suerta daiteke; ez da horrela idatzia izan, eta esango nuke ezin dela horrela irakurri.

Yasnayaren ohiko gaiak ager dira: arrazismoa, indigena izatea zer den, hizkuntza-aniztasuna, mexikarren nazionalismoaren kritika... Yasnayak, han hemen, dozenaka podcast, bideo eta elkarrizketetan jardun du. Bere ibilbidea jarraitu baduzue, ez duzue liburuan gauza berri askorik aurkituko. Besteak beste, gure artean bolo-bolo dabiltzan kexkak eta proposamenak ageri dira: hizkuntza ohiturak nola aldatu, justizia linguistikoa...

Portzierto... hizkuntza guzietan bereizi ohi dira bertako hiztunak beste hizkuntzan hitz egiten dutenak, guk euskaldunen eta erdaldunen artean egiten dugun bezala. Mixe hizkuntza hitz egiten ez dutenei akäts deitzen diete (ez du euskararekin zerikusirik, baina polita da) ;-)

Apunte batzuk:

• Hizkuntza minorizatuan hitz egitearen deskortesia, harreman-botereen araberakoa da. Ingelesez hitz egitea ez al da deskortesa?
• Indigena kategoria tranposoa da. Literatura españolez eta literatura indigena? Indigena horren atzean unibertso oso bat dago, ez gauza homogeneo bat.
• Ikuspegi agonikoa ere antzematen da. Hizkuntza biziberritzeko egiten duguna balio al du? Hizkuntza minorizatuan idatzitako ipuinen lehiaketa batek zer lortzen du? Beharrezkoa da ahalegin guztiak ondo lerratzea eta ondo artikulatzea... bestela egiten dugun guztia su artifizialak besterik ez dira (hitzak nereak dira, baina ideia hori antzeman diot)
• Language awareness: kontzientzia linguistikoa. Aniztasunaren kontzientea izatetik harago, aniztasunarekin gozatu... burua eta bihotza aniztasunari irekia izatea.
• Arrazoi asko dago hizkuntza berri bat ikasteko, baina bakarra hitz egiteari utzi nahi izateko: hiztunak sufritu duen diskriminazioa, alegia.

Badaude testu berriagoak bere blogean: elpais.com/autor/yasnaya-elena-aguilar-gil/

Aspaldian irakurri nuen eta oroitzapen ona nuen. Bigarrenez irakurrita ere, ongi... baina gehixeago espero nuen.

Neuk ere urteak eman ditut (ia) egunero korrika egiten. Orain hainbat hilabete daramatzat (ia) dike sekoan (lesioak, osasuna...). Bueno. Gezurrik ere ez dut esango... hainbat hilabete, serio-serio korrika egin gabe (serio, Murakamik dioenaren ildotik, hau da, egunero 10 km). Agian horregatik aukeratu nuen liburua...

Korrika egiteaz hitzegiten du: entrenamendua; entrenamenduaren bidez aurrerapena nola lortu; diziplina; korrika egitea bizimodua aldatzeko tresna gisa; auto-motibazioa; norberaren mugak onartzen jakitea; zahartzeak dakartzan muga berriak ere bai (garai bateko eta oraingo zahartzeari buruzko ezberdintasunei buruzko digresioa egiteko probesten du); maratoiaren gogortasuna eta kontzientziaren barrera gainditzen denean zer pasatzen den; korrikalariaren tristezia... helburu berriekiko lilura galtzen denean...

Korrika egiteko talentoa behar da... baina konstantzia eta kontzentrazioa ere bai, edo esperientzia. Talento falta konstantzia eta kontzentrazioaz konpentsa daiteke. Korrika egitea eta idaztea alderatzen ditu etengabe. Liburua, azken batean, horrela labur zitekeen: zertan dira antzekoak korrikalariaren eta idazlearen ofizioak.

Hurrengo liburua; Correr o Morir. Kilian Jornetena ;-)

Sei ipuin. Seietan gai bera lantzen dela esango nuke: harremanak... edo, agian, gehiago zehazteko, biko(te) harremanak. Sei ipuinetan malenkonia-puntu bat dagoela esango nuke... urruntzen ari den edo urrundu daitekeen harreman bati dagokiona (Nerudarekin akordatzen? Ya no la quiero, es cierto. Pero cuánto la quise).

"Zuloa" ipuinaren harira, interpretazio interesgarri bat entzun dut: bikote-harremanek, sarritan, gure buruari jartzen diogun misio batekin dute zerikusirik. Behin misioa amaituta, zertarako harremana jarraitu? "Zuloa" egitea zen Jonen helburua: "Zertarako erabiliko dugu ba?, esan zuen. Ezertarako ez, zulo bat da". Esaten dute bikote batzuk bereizi egiten direla, umeek etxea uzten dutenean, beren misioa agortutzat hartzen dutelako. Ipuin ederra.

"Kraterra" ipuina ikaragarri hunkigarria iruditu zait. "Ahate Bihotz" ipuina ere ongi. Gustatu zait "moderatuki zoriontsu" esamoldea... Uste dut gehiagotan erabiliko dudala aurrerantzean: moderatuki zoriontsu eta moderatuki zentzudun neu ere.

Ibai Atutxak liburuaren iruzkina egin du HIZLANDIA podcastean (www.berria.eus/podcastak/hizlandia/ibai-atutxa-eider-rodriguezen-dena-zulo-bera-zen_8221755_110_S.html). Haren ustez, badira ipuinotan hainbat gai: ezintasuna, zaurgarritasuna, gorputza, min zaharrak, estalitako emozioak, egunerokotasuna, bizi-ufadak... Haren ustez Eiderren ipuinok halako deserosotasuna sortzen dute: arnasestuko irakurtzen dira, zer gertatuko den jakiteko. "Itsasoak eta hondakinak" ipuinaren protagonistak, June eta Lila, Elena Ferranteren "La amiga estupenda" tetralogiaren Lenu eta Lilarekin konparatzen ditu (izenak ere antzekoak dira). Oharkabean pasa zait, baina bete-betean asmatu du. Ohartxo bat: podcasta entzuteko asmoa baduzue, hobe amaieran egitea, liburua irakurri ondoren ;-)

Liburuak, oro har, harritu egin nau.

Uxue Alberdiren "Belarriko kilkerra" liburua irakurri genuen iaz. Ez ninduen erabat harrapatu. Beldur nintzen oraingo honekin ere berdin gertatuko ote zitzaidan, baina ez... gozatu egin dut liburuarekin. Istorio laburrak, bitxiak eta arruntak, barregarriak eta trajikoak... Irribarretxo bat sortzen dutenak eta halako egonezin bat uzten dutenak. Guztietan EMAKUMEA da protagonista.

Liburua laburbildu beharko balitz, Uxuek ederki egiten du lehen orrietan:

«Badira andre banderak eta andre pañeluak, etxekoak, barrurakoak, beren burua ondo plegatzen dakitenak. Badira kuleroak labean lehortzen dituzten andre señorak eta zuhaitzak aizkoraz botatzen dituzten andre mandoak; bost urteko artzainak eta atso kontrabandistak; abantekoak eta izuak, esanekoak eta etxekalteak, debilak eta fuerteak, txatxalak eta txorrotxak, emakaitzak, andrekoiak, antzuak, lokak. Fosforozko eta merkuriozko andreak».

Hobeto azaltzerik ez dago. Egia esan, parrafo horrek Eduardo Galeanoren poema ezagun horren oihartzuna ekarri dit:

«No hay dos fuegos iguales. Hay fuegos grandes y fuegos chicos y fuegos de todos los colores. Hay gente de fuego sereno que ni se entera del viento, y gente de fuego loco que llena el aire de chispas.»

Gustatu zait liburua nola dagoen idatzita...polifoniatik. Pertsona ugarik (anonimoak, zenbaki soil batek identifikatuta) nork bere bertsioa kontatzen, harik eta istorioa oso-osorik osatu arte.

Liburuak bi hari-mutur ditu: Guillem-en hilketa eta horren epaiketa. Ez dakit esaten bietako zeinek egiten duen min gehien. EHn ere ezagutu ditugu (garai bertsuan?) kalean jendea bildurtzen ibiltzen ziren banda faxista horietakoak. Eraso horien aurkako ikasle-greba batetaz akordatzen naiz. Epaitegiari dagokionez... Guillem irakurtzen amaitu dudan aste berean "14/98 Desobedienteak" antzezlana ikustera joan gara. Kafka motz geratu zen, justiziaren funtzionamenduaz idatzi zuenean... Zenbat min eta zenbat inpotentzia!

Guillem hil zutenean Xavi Sarriàk 16 urte zituen. Harek idatzi du "La mort de Guillem" filmean ageri den abestia: "No s'apaguen les estreles". Kantu ederra da, baina aukeran, bakarka egin zuen lehen diskari izena ematen diona nahiago dut nik: "Amb l'esperança entre les dents" (Esperantza hortzen artean). Kantu hori izan da, hain zuzen ere, liburua irakurri bitartean buruan bueltaka izan dudana:

Som la gent que no es rendeix fràgils humils supervivents tota una vida a la deriva amb l'esperança entre les dents

Maria Merce Marçal, Itxaro Bordaren itzulpenez:

Menturari hiru dohain zor dizkiot: emazte sortu izana,
Klase sozial apalekoa eta herrialde zapaldukoa.
Eta hiru bider errebelde izateko urdin uherra.

Yolanda Arrietak lau aipatzen ditu: (1) emazte sortu izana, (2) idazlea, sortzailea, autonomo eta prekarioa; (3) euskalduna; (4) adina, zahartzaroaren gertutasuna.

Esaldi borobilez betetako lana iruditu zait... baina saiakera baten moduan irakurtzen tematu naiz eta ez dut behar bezala gozatu.

Virgina Woolf-ek aldarrikatzen zuen emakume idazleak gela bat norberarena behar duela, idazteko. Inoiz ez du izan... edo izan duenean, denon gela bihurtu da amaieran: arropa zintzilikatzeko, gauza zaharrak gordetzeko, bisitariak artatzeko... Geuk ere, hasieran, lan egiteko gela bat prestatu genuen, liburuz betea; baita bisitentzako gela bat ere... Denborarekin biak desagertu ziren eta ahal den lekuan lan egiten ohitu gara. Ez naiz damu!

Arantxa Urretabizkairaren AZKEN ETXEA liburua ekarri dit gogora: paperjale.eus/book/4214/s/azken-etxea

Gutxi gorabehera adinkidea da Yolanda Arrieta... laugarren hogeikadan sartu berri gara biok: "zahartzaroaren umezaroan". Zer pentsatua ematen du. Aipuak:

-"Ez du izutzen negu hurbilak uda betezko beroan, ametsak ernai bizi ditu zahartzaroaren etxean" -"Amaren heriotzarekin hasten da norberaren zahartzaroa" -"Ez da erraza zahartzea. Polikiago ibiltzen ohitu behar duzu, izan zinenari agur egiten eta zaren hau onartu..."

Oker ez banago Donna Haraway-k "fikzio espekulatiboa" terminoa erabiltzen zuen. Teoria fikzionatu egiten zuen, mundu posibleak asmatzeko. Josebak "errealismo alternatiboak" terminoa erabiltzea nahiago du, baina biek puntu komunak dituzte: balizko etorkizunak esploratu nahi dituzte, etorkizun posiblak, egungo gai kritikoen inguruan oinarrituta, eta horien gaieko arreta erakartzeko. Ipuinetan esploratzen diren ideiak eta kritikak 9. orrian esplizitatzen ditu: faxismoaren hazkundea; feminismoaren eta independentismoaren arteko lotura; migrazioek Euskal Herrira ekarriko dituzten aldaketak; jasatzen ditugun zapalkuntza ekonomikoak, utopiak...

Liburua sailkatzeko zaila da oso; baina bikaina da. Sareetan 2 ipuin gustukoenak zein diren galdetu ohi du Gabilondok. Nik garbi dauka: baten bat hautatzekotan 3 eta 5.

• "Asesinatos de filólogos vascos" (3). Euskararen jatorriaren misterioaz ari da besteak beste. Euskararen genealogia bastarta eta era berean feminista eta erresistentea imajinatzen du, eta horren inguruan konspirazio geopolitiko bat fikzionatu. Xabi Payak ere halako fikzio bat sortu zuen AHALAKEN podcastean. Igoal hura ere entzutea interesatuko zaizue: guau.eus/s/ahalaken

• "Ferrante, chatgpt, orbis tertius." (5) Eta kultura (literatura) balitz, Euskal Herria indenpendentziara eraman dezakeena? Irakurle-klubak, literatura... Bitxia egin zait Ferranteren aipamena (neuretzat ere idazle fetitxe moduko bat da).

Gustatu bai, baina deseroso egin zaizkidanak:

• "soluzio azkena" (4) eta "teleberri 2065-12-21" (9). Gai deserosoak egiten zaizkit, iruditzen zaidalako ez direla behar bezala lantzen ari: eskuin muturraren gorakada eta migrazioak dakarkigun erronka. Bigarren horri dagokionez, ez nuke inola ere migrazioa "arazo moduan" ikusi nahi... baina gizarte-kohesioa helburu duten planteamendurik gabe eta baliabide nahikorik gabe, zaila egiten zait "aukera moduan" ikustea.

Erabat engantxatu ez nauen bat:

• "neodonostia, vudu (euskofuturismorantz)" (10). Argumentoak ez nau harrapatu... baina oso ongi pasatu dut bertan erabiltzen dituen hitz-jokoekin: neo-ternua trajeak, e-pistolak, Muskville, ExcheckoAnder...

Liburu bikaina. Merezi du irakurtzea.