Kritikak eta Iruzkinak

Sei ipuin. Seietan gai bera lantzen dela esango nuke: harremanak... edo, agian, gehiago zehazteko, biko(te) harremanak. Sei ipuinetan malenkonia-puntu bat dagoela esango nuke... urruntzen ari den edo urrundu daitekeen harreman bati dagokiona (Nerudarekin akordatzen? Ya no la quiero, es cierto. Pero cuánto la quise).

"Zuloa" ipuinaren harira, interpretazio interesgarri bat entzun dut: bikote-harremanek, sarritan, gure buruari jartzen diogun misio batekin dute zerikusirik. Behin misioa amaituta, zertarako harremana jarraitu? "Zuloa" egitea zen Jonen helburua: "Zertarako erabiliko dugu ba?, esan zuen. Ezertarako ez, zulo bat da". Esaten dute bikote batzuk bereizi egiten direla, umeek etxea uzten dutenean, beren misioa agortutzat hartzen dutelako. Ipuin ederra.

"Kraterra" ipuina ikaragarri hunkigarria iruditu zait. "Ahate Bihotz" ipuina ere ongi. Gustatu zait "moderatuki zoriontsu" esamoldea... Uste dut gehiagotan erabiliko dudala aurrerantzean: moderatuki zoriontsu eta moderatuki zentzudun neu ere.

Ibai Atutxak liburuaren iruzkina egin du HIZLANDIA podcastean (www.berria.eus/podcastak/hizlandia/ibai-atutxa-eider-rodriguezen-dena-zulo-bera-zen_8221755_110_S.html). Haren ustez, badira ipuinotan hainbat gai: ezintasuna, zaurgarritasuna, gorputza, min zaharrak, estalitako emozioak, egunerokotasuna, bizi-ufadak... Haren ustez Eiderren ipuinok halako deserosotasuna sortzen dute: arnasestuko irakurtzen dira, zer gertatuko den jakiteko. "Itsasoak eta hondakinak" ipuinaren protagonistak, June eta Lila, Elena Ferranteren "La amiga estupenda" tetralogiaren Lenu eta Lilarekin konparatzen ditu (izenak ere antzekoak dira). Oharkabean pasa zait, baina bete-betean asmatu du. Ohartxo bat: podcasta entzuteko asmoa baduzue, hobe amaieran egitea, liburua irakurri ondoren ;-)

Liburuak, oro har, harritu egin nau.

Uxue Alberdiren "Belarriko kilkerra" liburua irakurri genuen iaz. Ez ninduen erabat harrapatu. Beldur nintzen oraingo honekin ere berdin gertatuko ote zitzaidan, baina ez... gozatu egin dut liburuarekin. Istorio laburrak, bitxiak eta arruntak, barregarriak eta trajikoak... Irribarretxo bat sortzen dutenak eta halako egonezin bat uzten dutenak. Guztietan EMAKUMEA da protagonista.

Liburua laburbildu beharko balitz, Uxuek ederki egiten du lehen orrietan:

«Badira andre banderak eta andre pañeluak, etxekoak, barrurakoak, beren burua ondo plegatzen dakitenak. Badira kuleroak labean lehortzen dituzten andre señorak eta zuhaitzak aizkoraz botatzen dituzten andre mandoak; bost urteko artzainak eta atso kontrabandistak; abantekoak eta izuak, esanekoak eta etxekalteak, debilak eta fuerteak, txatxalak eta txorrotxak, emakaitzak, andrekoiak, antzuak, lokak. Fosforozko eta merkuriozko andreak».

Hobeto azaltzerik ez dago. Egia esan, parrafo horrek Eduardo Galeanoren poema ezagun horren oihartzuna ekarri dit:

«No hay dos fuegos iguales. Hay fuegos grandes y fuegos chicos y fuegos de todos los colores. Hay gente de fuego sereno que ni se entera del viento, y gente de fuego loco que llena el aire de chispas.»

Gustatu zait liburua nola dagoen idatzita...polifoniatik. Pertsona ugarik (anonimoak, zenbaki soil batek identifikatuta) nork bere bertsioa kontatzen, harik eta istorioa oso-osorik osatu arte.

Liburuak bi hari-mutur ditu: Guillem-en hilketa eta horren epaiketa. Ez dakit esaten bietako zeinek egiten duen min gehien. EHn ere ezagutu ditugu (garai bertsuan?) kalean jendea bildurtzen ibiltzen ziren banda faxista horietakoak. Eraso horien aurkako ikasle-greba batetaz akordatzen naiz. Epaitegiari dagokionez... Guillem irakurtzen amaitu dudan aste berean "14/98 Desobedienteak" antzezlana ikustera joan gara. Kafka motz geratu zen, justiziaren funtzionamenduaz idatzi zuenean... Zenbat min eta zenbat inpotentzia!

Guillem hil zutenean Xavi Sarriàk 16 urte zituen. Harek idatzi du "La mort de Guillem" filmean ageri den abestia: "No s'apaguen les estreles". Kantu ederra da, baina aukeran, bakarka egin zuen lehen diskari izena ematen diona nahiago dut nik: "Amb l'esperança entre les dents" (Esperantza hortzen artean). Kantu hori izan da, hain zuzen ere, liburua irakurri bitartean buruan bueltaka izan dudana:

Som la gent que no es rendeix fràgils humils supervivents tota una vida a la deriva amb l'esperança entre les dents

Maria Merce Marçal, Itxaro Bordaren itzulpenez:

Menturari hiru dohain zor dizkiot: emazte sortu izana,
Klase sozial apalekoa eta herrialde zapaldukoa.
Eta hiru bider errebelde izateko urdin uherra.

Yolanda Arrietak lau aipatzen ditu: (1) emazte sortu izana, (2) idazlea, sortzailea, autonomo eta prekarioa; (3) euskalduna; (4) adina, zahartzaroaren gertutasuna.

Esaldi borobilez betetako lana iruditu zait... baina saiakera baten moduan irakurtzen tematu naiz eta ez dut behar bezala gozatu.

Virgina Woolf-ek aldarrikatzen zuen emakume idazleak gela bat norberarena behar duela, idazteko. Inoiz ez du izan... edo izan duenean, denon gela bihurtu da amaieran: arropa zintzilikatzeko, gauza zaharrak gordetzeko, bisitariak artatzeko... Geuk ere, hasieran, lan egiteko gela bat prestatu genuen, liburuz betea; baita bisitentzako gela bat ere... Denborarekin biak desagertu ziren eta ahal den lekuan lan egiten ohitu gara. Ez naiz damu!

Arantxa Urretabizkairaren AZKEN ETXEA liburua ekarri dit gogora: paperjale.eus/book/4214/s/azken-etxea

Gutxi gorabehera adinkidea da Yolanda Arrieta... laugarren hogeikadan sartu berri gara biok: "zahartzaroaren umezaroan". Zer pentsatua ematen du. Aipuak:

-"Ez du izutzen negu hurbilak uda betezko beroan, ametsak ernai bizi ditu zahartzaroaren etxean" -"Amaren heriotzarekin hasten da norberaren zahartzaroa" -"Ez da erraza zahartzea. Polikiago ibiltzen ohitu behar duzu, izan zinenari agur egiten eta zaren hau onartu..."

Oker ez banago Donna Haraway-k "fikzio espekulatiboa" terminoa erabiltzen zuen. Teoria fikzionatu egiten zuen, mundu posibleak asmatzeko. Josebak "errealismo alternatiboak" terminoa erabiltzea nahiago du, baina biek puntu komunak dituzte: balizko etorkizunak esploratu nahi dituzte, etorkizun posiblak, egungo gai kritikoen inguruan oinarrituta, eta horien gaieko arreta erakartzeko. Ipuinetan esploratzen diren ideiak eta kritikak 9. orrian esplizitatzen ditu: faxismoaren hazkundea; feminismoaren eta independentismoaren arteko lotura; migrazioek Euskal Herrira ekarriko dituzten aldaketak; jasatzen ditugun zapalkuntza ekonomikoak, utopiak...

Liburua sailkatzeko zaila da oso; baina bikaina da. Sareetan 2 ipuin gustukoenak zein diren galdetu ohi du Gabilondok. Nik garbi dauka: baten bat hautatzekotan 3 eta 5.

• "Asesinatos de filólogos vascos" (3). Euskararen jatorriaren misterioaz ari da besteak beste. Euskararen genealogia bastarta eta era berean feminista eta erresistentea imajinatzen du, eta horren inguruan konspirazio geopolitiko bat fikzionatu. Xabi Payak ere halako fikzio bat sortu zuen AHALAKEN podcastean. Igoal hura ere entzutea interesatuko zaizue: guau.eus/s/ahalaken

• "Ferrante, chatgpt, orbis tertius." (5) Eta kultura (literatura) balitz, Euskal Herria indenpendentziara eraman dezakeena? Irakurle-klubak, literatura... Bitxia egin zait Ferranteren aipamena (neuretzat ere idazle fetitxe moduko bat da).

Gustatu bai, baina deseroso egin zaizkidanak:

• "soluzio azkena" (4) eta "teleberri 2065-12-21" (9). Gai deserosoak egiten zaizkit, iruditzen zaidalako ez direla behar bezala lantzen ari: eskuin muturraren gorakada eta migrazioak dakarkigun erronka. Bigarren horri dagokionez, ez nuke inola ere migrazioa "arazo moduan" ikusi nahi... baina gizarte-kohesioa helburu duten planteamendurik gabe eta baliabide nahikorik gabe, zaila egiten zait "aukera moduan" ikustea.

Erabat engantxatu ez nauen bat:

• "neodonostia, vudu (euskofuturismorantz)" (10). Argumentoak ez nau harrapatu... baina oso ongi pasatu dut bertan erabiltzen dituen hitz-jokoekin: neo-ternua trajeak, e-pistolak, Muskville, ExcheckoAnder...

Liburu bikaina. Merezi du irakurtzea.

Maite dut Iparralde bisitatzea. Urte askoan Xiberoa aldera joan izan dugu sarritan. Garai batean lagun bat genuen Angelun eta hara ere hainbat bisita egin izan diogu... baita hainbat istorio entzun ere. Horren guztiaren oroimena (oroimina) aurkitu dut liburuan. Nola laburtu? "Iparraldeko emazte baten bizipenak, hegoaldeko militante baten ondoan" A... ez dut esan. Marikita Tambourin euskaltzaina da, antropologoa, irakaslea Seaskan, idazlea, feminista, ama... eta duela guti hil den Peixotoren emaztea.

Liburuak asko du diarotik: gertakizunak, pentsamenduak, poesia nahastu egiten ditu. Erraz irakurtzen da, nahiz eta hari linealis ez izan. Memoria-ariketa bat da, gertatutakoa kontatea erresistentzia egiteko manera bat delako. Lorea Agirreren iruzkin baten haritik iritsi nintzen liburura eta , jakin-mina baduzue, onena da iruzkin hori entzutea. Berria egunkariaren Hizlandia podcastean entzun daiteke: www.ivoox.com/lorea-agirre-dorronsoro-marikita-tambourinen-bizirik-iraun-audios-mp3_rf_145351662_1.html Entzun... ez zaizue damutuko!

Maiatz editorialaren lana ere mardula da. Behar baino gutxiago baloratzen dugu. Gogoan dut Maiatz aldizkariaren hainbat ale irakurri izana (andima.armiarma.eus/maia/aurki.htm), baina ez nekien oraindik ere argitaratzen zutela ;-)

Kontatzeko modua gustatu zait. Erabat zinematografikoa... Ez dago apenas dialogorik. Irudiak dira nagusi. Nabari da Katixa Agirre gidoigilea ere badela. Eta bai... aitortzen dut begiak busti egin zaizkidala tartetxoren batean.

Ondo aipatzen du emakumeek sarean jokatu zuten papera: emakumeen sare bat izan zen, nagusiki; gero Alava izena hartu bazuen ere. Hori ere ekarpen garrantzitsua da.

Gustutatu zait garai arteko Gasteiz nola deskribatu duen (12. kapituluan): "Gasteiz. Gerrako lehengo egunetik menderatua. Laudaren erdian zutitzen den muinoa. Erdi Aroko almendra. Gasteiz, erretagoardi faxistaren puntu beroa Iparraldeko frontea bizirik egon den bitartean /…/) Merezi du kapituluak bitan-hirutan irakurtzea. Badu zerbait berezia. Gauza asko esaten ditu, esan gabe ere. Portzierto Alava Lascaray kontzesionarioa oraindik ere existitzen da. Izena gorde du, baina jabeak aldatu zituen (Alava familiarena izan da, orain dela ez horrenbestera arte). Ez nuen Luis Alavaren historia ezagutzen.

Bitxia da Pedro Urraca polizia frankistari ematen dion antagonista papera. Interneten kuxkuxeatu eta gauza asko ageri dira hari buruz (ez soilik Companys bahitu eta espainaratu egin zuela). Antza denez, bere ondorengo bat harekin lotsatu eta aieratu egin zituen bere azpilan guztiak.

Bi baliabide literario interesgarri: (a) Jelkideen halako konformismoa (ez da hitz egokia, baina ez zait hoberik okurritu) adierazten duen esaldia errepikatu egiten da hainbat kapitulutan: “Jainkoak hala nahi izan du”. (b) Narratzailearen papera ere interesgarria da, baita irakurleekin nolako konplizidadea ehuntzen duen ere: harek eta guk badakigu zer gertatuko den baina ezin diegu protagonistei esan, historiak bere bidea egin behar baitu.

Liburua amaitzear, bilaketa bat edo beste egin dut, historia eta fikzioa bereiztu nahian: Josu Chueca irakaslearen hitzaldi pare bat aurkitu dut. Hau adibidez: youtu.be/wQeXSJ0gnNA?si=wQyXgiM0tEmojKlh Iruditu zait historiaren (memoriaren) eta fikzioaren arteko tirabira hori oso ondo kudeatuta dagoela… Gehienetan Katixak ohartarazten du litekeena dela hori horrela gertatu ez izana. Harritu nau esate baterako, sareari buruzko “txostena benetakoa dela jakitea (nahiz eta liburuan euskaratua agertu, jakina).

Liburua irakurri bitartean beste bi istorio etorri zaizkit burura behin baino gehiagotan: Comète sarea (uste dut "Mugaldekoak" seriea Primeran plataforman ikus daitekeela) eta Orkestra Gorria (Gilles Perraultek bikainki kontatzen du "La Orquesta Roja" liburuan).

Azken bi apunteak: - Liburuaren Ybarnegarai diputatu zuberotarraren aipu bat ageri da: “Frantziako eskualdunak Francoren eskualdunekin gira!". Katixak liburuaren aurkezpenean kontatu zuen Gurs-eko kontzentrazio-esparrua hasiera batean errefuxiatu-kanpamentua izan behar zela eta Ospitalepe herrian lurretan eraiki nahi zutela. Ez zuten lortu, bertako agintarien kontrako jarreragatik. Horregatik egin zuten Pau-tik gertu. - Beste bitxikeria bat ere kontatu zuen. Ane Igartiburu Verdes familiaren ondorengoa dela ;-)