Kritikak eta Iruzkinak

"Egizu lo. Lotarako ipuinak" izango da, gure seme bixak hazi artian, gehixen erabilli dogun liburua. Argitalpen ederra, barruan autore askoren ale gogoangarrixak dakazena. Euretako bat da Miren Agur Meaben "Ontzi dotorearena", afrikar usaiñeko kontakizun zirkularra. Ipoin hori hartuta, herriko beste artista haundi batek (Bittor Txakartegik) zer eta, tetra briketako metal-aldian egindako grabauekin, argitalpen txukuna osatu dau, berezko balixo artistikoduna. Ale hau ez juat bookrossingera bideratuko, ez horixe! ;-)

"Afrika baltza" edo "Subsahararra" izen uniformisten barruan talde etniko asko dagoz, Europatik ikusten ez doguzenak. Liburu honetan, Kenia bueltan XX mende hasieran zeguan "zopia" ezagutzen hasi geinke. Dinesen kolono zurixan alboraketiakin bada be, ondo bereizten dira masaixak, aristokrazia neolitiko dekadentia; kikuyuak, saldu eta erosten dirazen morroi estoikuak; eta somaliarrak, arabiarren zerbitzuko mertzenario integristak.

Eta ixa liburu erdixa jaroiat, eta Robert Redford ondiok ez dok agertu. 😉

Guay jagok, baila esango najeukek itzulpenak akats potoluak dakazela: esaldi inkoherente bat baiño gehixago topau juat, batez be mandibulia galdutako umian auzixan kapituluan.

Ahozko tradiziñoko gizarte baten, idazkeria sartziak dakarren aldaketa sakonan adibide bikotxa: Kenian XX. mende hasieran, eta Dinamarkan XIX. mende hasieran. Aldakorra dan iragan bat (oroimenan arabera) fijatzian aurreko lilluria.

Zelako ondo ikusten dan 1334ko liskarretan (Alfonso XI Gaztelakuan eta Maria II Harokuan artekua) zelan ibiltzen ziran jauntxuak, oin burruketan, oin tratuan... txokia eta herixotzia baiña, badakizue zeiñena zan, ezta?

Idazkera oso atsegiña, Afrikako paisaje eta jentian gaiñeko ikuspegi sentsuala, Europako molde zurrunetatik kanpo.

Txillardegin garrantzixan batti euki banajeukan, baiña liburu honekin jabetu naiz bere dimentsiño erraldoiakin. Aitortzia merezi dabena, duda barik, nahiz eta erreza ez izan, poderian “B aldian” biharrian jardun daben baten kasuan. Edozelan be. Liburu honekin bildurra be banajeukan, Alvarezek landutako eremuetatik bat baiño gehixago -psikoanalisisa, esate baterako- irunsteko oso gatxa egitten jatalako; horregaittik, “gerrarako prest” najentorren (=irakorketa diagonalian barra-barra jarduteko), baiña, aittu, gai astunenak “guarniziño” aringarriz lagunduta datozelako-edo, uste nebana baiño gitxiago egin bihar izan juat. Bigarren zatixa, batez be, interesgarrixa eta irakortzeko oso erreza egin jatak. Eta -zelako efektistia haizen Markos-, bereziki hunkigarrixa alfa eta omega biografikua, Muitzeko asto zaharran aldaparan.

Idazkera baldrasian, 1950-1970 artian antifrankismuan zurrunbilluan bizi(iraun) izandako morroi baten lekukotasun interesgarrixa.

MKarekingo kritikan, igual balore gehixena, 3. maillako "aparatchik" baten aldetik etortzia jatork. Vedetteak (bere biografia makeatuekin) fokuen argixan distortsiñua jaukek, onerako zein txarrerako.

Bizitzako amaieran dagozela dakixen pertsonen lotsa eta konpleju faltia (zelan amaittu zeban anarkista batek ABCn idazten???). Mobimendu komunista espainiarren barruko, ez radiografixia -zoratzekua litzake- baiña bai trantsekto oso interesgarrixa, "interior / exterior" eta "liberatu / legal" ikuspegixak kontrajarriz, garai horretako klandestinuen artian hain kontzeptu normalak.

Kasualidadez hartutako liburu honetan, gauza interesgarrixak: 1) 1950 hamarkadako esnatze soziala, Espainian zein erbestian, 2) Rayuelan sasoi beretsuko Paris, eta Saint Germain des Prés, 3) Anarkista burges baten kontraesanak.

Gauza interesgarrixak kontatzen jittuk (diru barik geratutako aberaskume baten estuasunak, eta batez be Partido Komunistian barne-ikamikak) baiña estilua oso zabarra dok, buruak emon ahala idatzitta legez, kontatzen dana antolatzeko edo kontrastatzeko biharra hartu barik.

Eta hara sorpresia: neure burua ezagutu juat, "Defizit bi. Barne migrazioa. Andreak" txatalian, zein eta Joseba Gabilondo aittatuta. Izan be, gaur arte, neure lau aittitta-amametatik bat kontsiderau izan juat etorkin/joale: amama Isabel, Argentinako baztandarren familiakua. Baiña oin konturatu nok beste hirurak be, deserrotutako barne migrarixak zirala: aittitta Demetrio (Elgetako basarrixetatik Eibarrera, eta Orbea fabrikian atzetik Bittorixara), aittitta Manuel (Otola basarrittik kalera) eta amama Ines (Agiñako basarrixetatik kalera).

Eta hala izaten jiharduk: liburuan bigarren zatixau, aldapan behera legez, gero eta bizkorrago, irakortzen najabilk, anekdota eta bristada kurioso ugarixak lagunduta.